3 เรื่องควรรู้ เกี่ยวกับอุปกรณ์ออกแบบตามหลักสุขอนามัย (Hygienic Design equipment)

            ในอุตสาหกรรมที่มีความเข้มงวดเรื่องความสะอาด เช่น อุตสาหกรรมอาหาร ยา อาหารเสริม และเครื่องสำอาง การรักษาความสะอาดไม่ได้ขึ้นอยู่เพียงแค่การล้างหรือฆ่าเชื้อ แต่เริ่มตั้งแต่ การออกแบบพื้นที่และอุปกรณ์ แนวคิดนี้เรียกว่า hygienic designหรือการออกแบบอุปกรณ์ให้ถูกตามสุขลักษณะนั่นเอง ซึ่งรวมไปถึงการออกแบบอุปกรณ์และเฟอร์นิเจอร์คลีนรูม ให้ถูกสุขลักษณะ ตั้งแต่ โต๊ะสแตนเลสโรงงานอาหาร, ชั้นวางรองเท้า, ที่แขวนรองเท้า, บ่อน้ำยาฆ่าเชื้อ ไปจนถึงเครื่องจักรและอุปกรณ์อื่น ๆ เพื่อให้ทำความสะอาดง่าย ลดความเสี่ยงการปนเปื้อน และสอดคล้องกับมาตรฐานและกฏหมาย โดยต้องใส่ใจตั้งแต่ขั้นตอนการออกแบบ การเลือกวัสดุ การเชื่อม ไปจนถึงการติดตั้งในพื้นที่จริง

            การเลือกใช้ hygienic design equipment ตั้งแต่ต้นทางช่วยให้การทำความสะอาดง่าย ลดความเสี่ยงการปนเปื้อน เพิ่มอายุการใช้งานของอุปกรณ์ และทำให้โรงงานมีมาตรฐานความปลอดภัยที่ดี

ไม่ใช่แค่คำแนะนำ แต่เป็นกฏหมาย

            เรื่อง hygienic design นี้ ไม่ใช่แค่ข้อควรปฏิบัติ แต่ว่าในการตั้งโรงงานอาหาร จำเป็นต้องผ่านมาตรฐาน GMP420 ซึ่งหนึ่งในข้อกำหนด ได้ระบุถึง hygienic design สำหรับอุปกรณ์ต่าง ๆ ภายในโรงงาน โดยในหมวดที่ 2 ที่เกี่ยวกับ เครื่องมือ เครื่องจักร อุปกรณ์การผลิต การทำความสะอาด และการบำรุงรักษา [1] ได้ระบุว่า เครื่องมือและอุปกรณ์ที่สัมผัสอาหาร ต้องมีการออกแบบที่ถูกสุขลักษณะ ไม่เป็นพิษ ไม่เป็นสนิม ทนการกัดกร่อน ไม่ทำปฏิกิริยากับอาหาร รวมถึงออกแบบให้ทำความสะอาดและฆ่าเชื้อได้ง่าย ไม่มีซอกมุมหรือรอยเชื่อมต่อที่ทำความสะอาดยาก รวมถึงมีการระบุความสูงพื้นผิวที่ปฏิบัติงานด้วย ว่าต้องสูงจากพื้นอย่างน้อย 60 เซนติเมตร หรือระดับที่ป้องกันการปนเปื้อนจากพื้นได้

            นอกจาก GMP420 แล้ว มาตรฐานเกี่ยวกับ hygienic design ยังสามารถศึกษาเพิ่มเติมได้จากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เช่น European Hygienic Equipment Design Group (EHEDG) หรือ 3-A Sanitary Standards Inc. (3-A SSI)

            ดังนั้นแล้ว เราจึงมี 3 เรื่องควรรู้เกี่ยวกับการออกแบบที่ถูกสุขอนามัยมาฝากกันค่ะ

เรื่องที่ 1  ฟังก์ชันที่จำเป็น

            การออกแบบต้องคำนึงถึงวิธีการทำความสะอาดที่เหมาะสม เพื่อเตรียมพื้นผิวให้ถูกฆ่าเชื้อได้อย่างเพียงพอ

[อ่านเพิ่มเติมเรื่องการทำความสะอาดและการฆ่าเชื้อ] โดย EHEDG [2] ได้ระบุไว้ค่อนข้างละเอียด ซึ่งขอยกมาเพียงบางส่วน (ท่านสามารถศึกษาเพิ่มเติมได้ตามอ้างอิงที่ระบุไว้ท้ายบทความ)

            •เลี่ยงพื้นผิวที่ขรุขระที่ทำความสะอาดได้ยาก เช่น ร่อง รูพรุน รอยแตก

            •ความหยาบของพื้นผิว (Ra) ควรไม่เกิน 0.8 ไมโครเมตร ในกรณีเป็นพื้นผิวแสตนเลส

            •ซีลและปะเก็นต้องออกแบบให้ไม่เกิดรอยแยกที่สะสมสิ่งสกปรก

            •มุมภายในที่ต่ำกว่า 135 องศา ต้องมีรัศมีโค้งอย่างน้อย 3 มิลลิเมตร โดยหลีกเลี่ยงมุมแหลมหรือมุมฉาก (มุมที่ไม่เกิน 90 องศา)

            •อุปกรณ์และท่อ ต้องสามารถระบายน้ำได้เอง (self-draining) หรือเดรนได้จากการเปิดวาล์ว,เป่าลม โดยลักษณะการ self-draining ต้องเลี่ยงพื้นแนวนอน แต่ต้องมีความลาดเอียงอย่างน้อย 3 องศา

            •เชื่อมต่อด้วยการ welding แบบเรียบและต่อเนื่อง

เรื่องที่ 2 Hygienic design equipment  ขึ้นอยู่กับลักษณะของไลน์ผลิต

            การออกแบบอุปกรณ์ต้องพิจารณาลักษณะไลน์ผลิตและผลิตภัณฑ์ โดยอาหารที่ผลิตในไลน์ที่มีลักษณะเปียก หรือโซนที่มีความเปียกอยู่เสมอ มีการชะล้างบ่อย เช่น การชำแหละเนื้อสัตว์ เนื้อปลา ซอส หรือบริเวณบ่อน้ำยาฆ่าเชื้อ เป็นต้น ต้องใช้อุปกรณ์ที่ทนน้ำยาเคมีและความชื้น โดยในข้อ 5.2 ของ EHEDG (Third Edition) [2] แนะนำให้ใช้แสตนเลส เพื่อความทนทาน และราคาสมเหตุสมผล ในขณะที่อาหารที่ผลิตในโซนแห้ง เช่น อาหารผง เบเกอรี่ อาหารตากแห้ง อาจใช้โลหะอื่น ๆ เช่น mild steel และ anodised aluminium ได้

เรื่องที่ 3 ตัวอย่างอุปกรณ์ และรายละเอียดเกี่ยวกับการออกแบบ

            •โต๊ะเตรียมวัตถุดิบ แนะนำให้ใช้โต๊ะแสตนเลสที่ทนกรดและการกัดกร่อน ขอบและมุมโค้งมนองศามากกว่า 3 มิลลิเมตร มีความสูงอย่างน้อย 60 เซนติเมตร โครงสร้างเชื่อมปิดสนิท ป้องกันน้ำขัง พื้นผิวขัดเรียบมากกว่า 0.8 ไมโครเมตร ป้องกันการสะสมของเชื้อโรคหรือสิ่งสกปรก

            •ที่แขวนรองเท้าบูท สำหรับจัดเก็บให้เป็นระเบียบ วัสดุที่ใช้ ไม่เป็นรูพรุน และไม่แตกหัก (เช่น แสตนเลส) โครงสร้างไม่มีรอยแยก งานเชื่อมเรียบ ป้องกันการสะสมสิ่งสกปรก มุมการแขวนสามารถระบายความชื้นในรองเท้าได้ดี

            •บ่อน้ำยาฆ่าเชื้อ ทำจากแสตนเลสหรือวัสดุที่ทนการกัดกร่อนและความชื้น ขอบมุมมีการทำมุมโค้งและพื้นผิวเรียบ การออกแบบรูระบายน้ำสามารถเดรนออกได้ดี ไม่เหลือแอ่งน้ำ รวมถึงสามารถรับน้ำหนักน้ำและคนในการเดินผ่านได้เพียงพอ

            หากคุณกำลังต้องการปรับปรุงโซนสุขอนามัยและไลน์ผลิตให้ได้มาตรฐาน หรือมองหา โต๊ะ ชั้นวาง และอุปกรณ์สแตนเลสแบบ Hygienic Design สามารถติดต่อเรา เพื่อขอคำปรึกษาและออกแบบโซลูชันเฉพาะสำหรับโรงงานของคุณได้ฟรี

เอกสารอ้างอิง

1.ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 420) พ.ศ. 2563 ออกตามความในพระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522 เรื่อง วิธีการผลิต เครื่องมือเครื่องใช้ในการผลิต และการเก็บรักษาอาหาร

2.European Hygienic Engineering and Design Group (EHEDG), HYGIENIC DESIGN PRINCIPLES, Third Edition, March 2018 [https://www.ehedg.org/guidelines-working-groups/guidelines/guidelines/detail/guidelines/guidelines/detail/hygienic-design-principles]